4.11.22

 

4.11.22

Flp 3,17-4,1

Mówi święty Paweł: „Wielu bowiem postępuje jak wrogowie krzyża Chrystusowego, o których często wam mówiłem, a teraz mówię z płaczem. Ich losem - zagłada, ich bogiem - brzuch, a chwała - w tym, czego winni się wstydzić. To ci, których dążenia są przyziemne. Nasza bowiem ojczyzna jest w niebie”. Warto ten trudny tekst czytać w kontekście Mt 7,13-14: „Wchodźcie przez ciasną bramę! Bo szeroka jest brama i przestronna ta droga, która prowadzi do zguby, a wielu jest takich, którzy przez nią wchodzą. Jakże ciasna jest brama i wąska droga, która prowadzi do życia, a mało jest takich, którzy ją znajdują!”. Wielu chciałoby chrześcijaństwa lekkiego, łatwego i przyjemnego – bez krzyża, bez umartwień, bez ascezy. Chrześcijaństwo radosne i uśmiechnięte. Sam Jezus naucza w Mt 16,24-26: „Jeśli kto chce pójść za Mną, niech się zaprze samego siebie, niech weźmie krzyż swój i niech Mnie naśladuje. Bo kto chce zachować swoje życie, straci je; a kto straci swe życie z mego powodu, znajdzie je. Cóż bowiem za korzyść odniesie człowiek, choćby cały świat zyskał, a na swej duszy szkodę poniósł? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?”.

Łk 16,1-8

Ciekawa jest pochwała roztropności: „Pan pochwalił nieuczciwego rządcę, że roztropnie postąpił. Bo synowie tego świata roztropniejsi są w stosunkach z ludźmi podobnymi sobie niż synowie światłości”. Jezus mówi o „synach światłości” – to znaczy o swoich uczniach, do których mówił: „Oto Ja was posyłam jak owce między wilki. Bądźcie więc roztropni jak węże, a nieskazitelni jak gołębie!” (Mt 10,16). W sensie duchowym przypowieść można odczytywać jako zachętę do przebaczania. Jezus mówi: „Jeśli bowiem przebaczycie ludziom ich przewinienia, i wam przebaczy Ojciec wasz niebieski. Lecz jeśli nie przebaczycie ludziom, i Ojciec wasz nie przebaczy wam waszych przewinień” (Mt 6,14-15).

3.11.22

 

3.11.22. Święto św. Marcina de Porres, zakonnika OP

Ga 3,26-28; 4,6-7

Mówi Paweł: „Wszyscy bowiem dzięki tej wierze jesteście synami Bożymi - w Chrystusie Jezusie. Bo wy wszyscy, którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie, przyoblekliście się w Chrystusa”. Moja katolicka wiara wprowadza mnie do Bożej rodziny. Chrzest dał mi Jezusa jako moją osłonę. To cudowne! Ale co się dzieje z ludźmi, którzy tracą wiarę, albo ją zmieniają?

Nieco dalej Paweł dodaje: „Na dowód tego, że jesteście synami, Bóg wysłał do serc naszych Ducha Syna swego, który woła: Abba, Ojcze!” Duch Święty, Duch Jezusa jest Bożym dowodem naszych dziecięcych relacji z Bogiem Ojcem. Umożliwia życie duchowe, uczy natchnionej modlitwy (por. Rz 8,26-27).

Mt 11,25-30

Mówi Jezus: „Wysławiam Cię, Ojcze, Panie nieba i ziemi, że zakryłeś te rzeczy przed mądrymi i roztropnymi, a objawiłeś je prostaczkom”. Ludzka przemądrzałość, pycha są wrogami wiary, która wymaga pokory.

„Weźcie moje jarzmo na siebie i uczcie się ode Mnie, bo jestem cichy i pokorny sercem, a znajdziecie ukojenie dla dusz waszych”. Jarzmem Jezusa jest troska o zbawienie ludzi, tak często pysznych i opornych. Łagodność i pokora prowadzą do pokoju serca, pozwalają być z Jezusem.

2.11.22

 

2.11.22

Pierwsza msza

Hi 19,1.23-27

Udręczony cierpieniem Hiob mówi: „Ja wiem: Wybawca mój żyje, na ziemi wystąpi jako ostatni. Potem me szczątki skórą odzieje, i ciałem swym Boga zobaczę” – bo Jezus żyje, bo zmartwychwstał i jest nadzieją żywych i umarłych. To On mówi: „Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem. Kto we Mnie wierzy, choćby i umarł, żyć będzie. Każdy, kto żyje i wierzy we Mnie, nie umrze na wieki”.

1 Kor 15,20-24.25-28

Mówi Paweł o Jezusie: „Trzeba bowiem, ażeby królował, aż położy wszystkich nieprzyjaciół pod swoje stopy. Jako ostatni wróg, zostanie pokonana śmierć. Wszystko bowiem rzucił pod stopy Jego”. Ojciec wszystko, łącznie ze śmiercią w dowolnej postaci oddaje pod władzę Syna, który jest życiem (por. J 14,6).

Łk 23,44-46. 50. 52-53; 24,1-6

Jezus woła w momencie swojej śmierci: „Ojcze, w Twoje ręce powierzam ducha mojego. Po tych słowach wyzionął ducha”. Jest to akt Jego całkowitej ufności wobec Ojca. Józef z Arymatei troszczy się o Jego pogrzeb: „On to udał się do Piłata i poprosił o ciało Jezusa. Zdjął je z krzyża, owinął w płótno i złożył w grobie, wykutym w skale, w którym nikt jeszcze nie był pochowany”. Dla Ewangelisty jest bardzo ważne stwierdzenie: „Był tam człowiek dobry i sprawiedliwy, imieniem Józef, członek Wysokiej Rady. Nie przystał on na ich uchwałę i postępowanie. Był z miasta żydowskiego Arymatei, i oczekiwał królestwa Bożego” – Józef żył dla Jezusa, dla Jego Królestwa. W niedzielę rano aniołowie w postaci młodych mężczyzn zwiastują kobietom: „Dlaczego szukacie żyjącego wśród umarłych? Nie ma Go tutaj; zmartwychwstał”. Jezus umiera i zmartwychwstaje, zgodnie ze swoimi zapowiedziami.

Druga msza

Dn 12,1-3

Bóg obiecuje Danielowi po wielkim ucisku zmartwychwstanie złych i dobrych: „Wielu zaś, co posnęli w prochu ziemi, zbudzi się: jedni do wiecznego życia, drudzy ku hańbie, ku wiecznej odrazie”. Obiecuje też wspaniałe nagrody: „Mądrzy będą świecić jak blask sklepienia, a ci, którzy nauczyli wielu sprawiedliwości, jak gwiazdy przez wieki i na zawsze”.

Rz 6,3-9

Paweł ukazuje Rzymianom naszą łączność z Jezusem w śmierci i w zmartwychwstaniu: „To wiedzcie, że dla zniszczenia grzesznego ciała dawny nasz człowiek został razem z Nim ukrzyżowany po to, byśmy już więcej nie byli w niewoli grzechu. Kto bowiem umarł, stał się wolny od grzechu. Otóż, jeżeli umarliśmy razem z Chrystusem, wierzymy, że z Nim również żyć będziemy, wiedząc, że Chrystus powstawszy z martwych już więcej nie umiera, śmierć nad Nim nie ma już władzy”. Przez chrzest wchodzimy w śmierć Jezusa, rozpoczyna się proces naszego umierania dla grzechu. Wierzymy, że będziemy żyli z Jezusem, odnowieni przez Ducha Świętego.

J 11,32-45

Jezus mówi do Ojca: „Ojcze, dziękuję Ci, żeś mnie wysłuchał. Ja wiedziałem, że mnie zawsze wysłuchujesz. Ale ze względu na otaczający Mnie lud to powiedziałem, aby uwierzyli, żeś Ty Mnie posłał. To powiedziawszy zawołał donośnym głosem: Łazarzu, wyjdź na zewnątrz! I wyszedł zmarły, mając nogi i ręce powiązane opaskami, a twarz jego była zawinięta chustą”. Wskrzeszenie Łazarza jest znakiem Jego panowania nad śmiercią, potwierdzającym Jego więź z Bogiem Ojcem.

Trzecia msza

Mdr 3,1-9

Mówi Księga Mądrości: „Dusze sprawiedliwych są w ręku Boga i nie dosięgnie ich męka”. Te słowa budzą wielką ufność w Bogu, który się o nas troszczy i nas broni. Mówi dalej Autor: „Ci, którzy Mu zaufali, zrozumieją prawdę, wierni w miłości będą przy Nim trwali: łaska bowiem i miłosierdzie dla Jego wybranych” – do prawdy idziemy poprzez ufność wobec Boga – bo On daje Ducha Prawdy (por. J 14,16-17). Wierność w miłości do Boga jest gwarancją trwania w Nim. On jest dobry dla swoich wybranych.

2 Kor 4,14-5,1

Mówi Paweł: „Dlatego to nie poddajemy się zwątpieniu, chociaż bowiem niszczeje nasz człowiek zewnętrzny, to jednak ten, który jest wewnątrz, odnawia się z dnia na dzień”. Nasze życie cielesne stopniowo zamiera, ale życie duchowe może wzrastać bez żadnych ograniczeń. Mówi Paweł o kontemplacji: „Wpatrujemy nie w to, co widzialne, lecz w to, co niewidzialne. To bowiem, co widzialne, przemija, to zaś, co niewidzialne, trwa wiecznie”. To wymaganie życia duchowego jest szczególnie aktualne obecnie, gdy różnego rodzaju obrazy i dźwięki grożą stłumieniem naszego życia z Bogiem.

J 14,1-6

Jezus mówi: „Ja jestem drogą i prawdą, i życiem. Nikt nie przychodzi do Ojca inaczej jak tylko przeze Mnie”. On jest jedyną drogą prowadzącą do zbawienia. On nas prowadzi, jeśli Mu na to pozwolimy. Wobec kłamstwa i nieprawdy, które nam zagrażają – On jest prawdą – pozwala szukać i odnajdywać prawdę o naszym świecie, i co ważniejsze, o samym Bogu. On jest życiem. Wyrywa nas z marazmu, odrętwienia, oferuje autentyczne życie pełne miłości i szczęścia.

1.11.22

 

1.11.22

Ap 7,2-4; 9-14

Słowa: „Nie wyrządzajcie szkody ziemi ni morzu, ni drzewom, aż opieczętujemy na czołach sługi Boga naszego” wskazują na realność Bożej obrony, ukazanej w 2 Kor 1,21-22 w obrazie Bożej pieczęci: „Tym zaś, który umacnia nas wespół z wami w Chrystusie, i który nas namaścił, jest Bóg. On też wycisnął na nas pieczęć i zostawił zadatek Ducha w sercach naszych”. Nieco dalej starzec wyjaśnia Janowi, kim są ludzie ubrani na biało, otaczający w niebie tron Boży: „To ci, którzy przychodzą z wielkiego ucisku i opłukali swe szaty, i w krwi Baranka je wybielili” – są to ludzie przychodzący z prześladowań, przez sakramenty obmyci krwią Jezusa.

1 J 3,1-3

Świętość jest darem miłości od Ojca, który nas czyni swoimi dziećmi. Jezus przekształci nas i upodobni nas do siebie. Nadzieja świętości mobilizuje nas do oczyszczania z wszystkiego, co mogłoby się Jemu nie podobać.

Mt 5,1-12

Jezus błogosławi ubogich duchem, nas, którzy cierpimy na duchowe ubóstwo. Chce nas ubogacić Duchem Świętym w swoim Królestwie. Błogosławi smutnych i obiecuje im pociechę. Błogosławi łagodnych, spragnionych sprawiedliwości. Miłosiernych i czystego serca i obiecuje oglądanie Boga. Błogosławi twórców prawdziwego, Bożego pokoju i tych, którzy jak prorocy są prześladowani. Kończy słowami: „Cieszcie się i radujcie, albowiem wasza nagroda wielka jest w niebie. Tak bowiem prześladowali proroków, którzy byli przed wami”.

31.10.22

 

31.10.22

Flp 2,1-4)

Paweł prosi o jedność w myśleniu. Grecki czasownik froneo może oznaczać również dążenie. Podstawą tej jedności ma być Duch Święty. Mają unikać próżnej chwały, zabiegania o ludzkie względy. Mają dążyć do pokory, doceniając zalety innych. Mają unikać egoizmu, mają troszczyć się o siebie nawzajem.

Łk 14,12-14

Jezus zachęca do bezinteresownego zapraszania ubogich, do troski o nich i argumentuje rekompensatą, jaką otrzymamy dzięki nim po naszym zmartwychwstaniu.

Dz 25

 

Dz 25

Sąd Festusa

„Po trzech dniach od objęcia urzędowania w prowincji udał się Festus z Cezarei do Jerozolimy. Arcykapłani i najznakomitsi¹ Żydzi wnieśli do niego skargę przeciwko Pawłowi i prosili usilnie o ustępstwo², ze szkodą dla Pawła, aby kazał go przysłać do Jerozolimy. Przygotowali bowiem zasadzkę, aby go zgładzić w drodze. Ale Festus odpowiedział, że Paweł znajduje się pod strażą w Cezarei i że on sam wkrótce tam wyruszy: Niech więc pełnomocnicy wasi - rzekł - udadzą się razem ze mną i niechże go oskarżą, jeśli ten człowiek popełnił coś złego. Spędziwszy wśród nich nie więcej jak osiem lub dziesięć dni, udał się do Cezarei. Następnego dnia zasiadłszy do sprawowania sądu kazał przyprowadzić Pawła. Kiedy ten przyszedł, otoczyli go Żydzi przybyli z Jerozolimy i stawiali wiele ciężkich zarzutów, których nie mogli udowodnić. Paweł bronił się: Nie wykroczyłem w niczym ani przeciwko Prawu Żydowskiemu, ani przeciwko świątyni, ani przeciwko Cezarowi. Festus, chcąc zrobić Żydom ustępstwo³, odpowiedział Pawłowi: Czy chcesz się udać do Jerozolimy i tam odpowiadać w tej sprawie przede mną? Stoję przed sądem Cezara - odpowiedział Paweł - i przed nim należy mnie sądzić. Żydom nic nie zawiniłem, o czym ty wiesz doskonale. Jeżeli zawiniłem i popełniłem coś podpadającego pod karę śmierci, nie wzbraniam się umrzeć. Ale jeśli nie zrobiłem nic z tego, o co mnie oskarżają, nikt nie może mnie im wydać⁴. Odwołuję się do Cezara! Wtedy Festus porozumiał się z radą i odpowiedział: Odwołałeś się do Cezara - do Cezara się udasz” (Dz 25,1-12).

Zatrważająca jest zawziętość Żydów wobec Pawła i ich podstępne działanie w celu jego zamordowania. Pisze Łukasz o Pawle: „Kiedy ten przyszedł, otoczyli go Żydzi przybyli z Jerozolimy i stawiali wiele ciężkich zarzutów, których nie mogli udowodnić”. Posługują się kłamstwem, oszczerstwem podobnie jak wobec Jezusa: „I powstawszy całe ich mnóstwo, powiedli go do Piłata. I poczęli nań skarżyć, mówiąc: Tego znaleźliśmy podburzającego nasz naród, i zakazującego dawać podatki cesarzowi, i mówiącego, że on jest Chrystusem królem. I spytał go Piłat, mówiąc: Ty jesteś królem żydowskim? A on odpowiadając, rzekł: Ty powiadasz. A Piłat rzekł do przedniejszych kapłanów i do rzeszy: Nie znajduję żadnej winy w tym człowieku. Lecz oni nalegali, mówiąc: Podburza lud, ucząc po całej Judei, począwszy od Galilei aż dotąd”⁵ (Łk 23,1-5). W tekście greckim powtarza się słowo charis, tłumaczone przez „uprzejmość”, Festus jest kuszony, by dla osiągnięcia dobrych relacji z Żydami pójść wobec nich na ustępstwa – kosztem świętego Pawła.

Przed Herodem Agryppą II

„Po upływie kilku dni król Agryppa i Berenike przybyli do Cezarei powitać Festusa. Gdy przebywali tam dłuższy czas, Festus przedstawił królowi sprawę Pawła: Feliks pozostawił w więzieniu pewnego człowieka - powiedział. Gdy byłem w Jerozolimie, arcykapłani i starsi Żydowscy wnieśli przeciw niemu skargę, żądając dla niego wyroku skazującego⁶. Odpowiedziałem im: Rzymianie nie mają zwyczaju skazywania kogokolwiek na śmierć, zanim oskarżony nie stanie wobec oskarżycieli i nie będzie miał możności bronienia się przed zarzutami. A kiedy przybyli tutaj bez żadnej zwłoki, sprawując następnego dnia sądy, kazałem przyprowadzić tego człowieka. Oskarżyciele nie wnieśli przeciwko niemu żadnej skargi o przestępstwa, które podejrzewałem. Mieli z nim tylko spory o ich wierzenia⁷ i o jakiegoś zmarłego Jezusa, o którym Paweł twierdzi, że żyje. Nie znając się na tych rzeczach, zapytałem, czy nie zechciałby udać się do Jerozolimy i tam odpowiadać przed sądem w tych sprawach. Ponieważ Paweł zażądał, aby go zatrzymać do wyroku Cezara, kazałem go strzec, dopóki go nie odeślę do Najdostojniejszego. Chciałbym i ja posłuchać tego człowieka - [powiedział] Agryppa do Festusa. [A on] odpowiedział: Jutro go usłyszysz” (Dz 25,13-22).

Paweł jest oskarżany o głoszenie zmartwychwstania Jezusa – prawdy zwalczanej przez ówczesnych Żydów. Zmartwychwstanie Jezusa było podstawowym dowodem na prawdę chrześcijaństwa i na winę tych, którzy byli winni Jego ukrzyżowania.

„Kiedy nazajutrz Agryppa i Berenike przybyli z wielką okazałością⁸ i weszli do sali posłuchań wraz z trybunami i najwybitniejszymi obywatelami miasta, na rozkaz Festusa wprowadzono Pawła. Królu Agryppo - przemówił Festus - i wszyscy tutaj obecni! Widzicie tego, z powodu którego nachodziło mnie mnóstwo Żydów zarówno w Jerozolimie, jak tutaj, wołając, że nie powinien on żyć dłużej. Lecz ja się przekonałem, że on nie popełnił nic podpadającego pod karę śmierci. A kiedy odwołał się do Najdostojniejszego, postanowiłem go odesłać. Nie mogę jednak napisać władcy nic pewnego w jego sprawie, dlatego stawiłem go przed wami, a zwłaszcza przed tobą, królu Agryppo, abym po przesłuchaniu miał co napisać. Bo wydaje mi się nierozsądne⁹ posyłać więźnia bez podania stawianych mu zarzutów” (Dz 25,23-27). Mówi Festus: „Widzicie tego, z powodu którego nachodziło mnie mnóstwo Żydów zarówno w Jerozolimie, jak tutaj, wołając, że nie powinien on żyć dłużej” – straszna jest nienawiść Żydów do Pawła.

Janusz Maria Andrzejewski OP

1 Dosłownie: hoi protoi, to znaczy: „pierwsi”.

2 Dosłownie: charin, to znaczy: „znak łaski, dobrodziejstwo, uprzejmość”.

3 Podobnie jak wyżej: charin, to znaczy: „znak łaski, dobrodziejstwo, uprzejmość”.

4 Dosłownie charisasthai, gdzie czasownik charizomai, to znaczy: „darować, ofiarować”.

5 Tłumaczenie Wujka.

6 Dosłownie: katadiken, to znaczy: „wyrok skazujący, potępienie”.

7 Dosłownie: deisidaimonias, to znaczy: „bogobojność” lub „zabobon”.

8 Dosłownie: meta polles fantasias, to znaczy: „z wielką ostentacją”.

9 Dosłownie: alogon, to znaczy: „nierozumny, nieuzasadniony”.

Dz 24

 

Dz 24

Sąd Feliksa

„Po pięciu dniach przybył arcykapłan Ananiasz z kilkoma starszymi i retorem¹, niejakim Tertullosem. Oni to wnieśli przed namiestnika oskarżenie przeciwko Pawłowi. Kiedy go wezwano, Tertullos rozpoczął mowę oskarżycielską: Dzięki tobie żyjemy w zupełnym pokoju - mówił - dzięki twej przezorności polepsza się byt tego narodu². Zawsze i wszędzie przyjmujemy to, dostojny Feliksie, z wielką wdzięcznością. Aby cię jednak dłużej nie zatrzymywać, proszę, abyś nas łaskawie posłuchał przez chwilę. Stwierdziliśmy, że człowiek ten jest przywódcą sekty nazarejczyków³, szerzy zarazę⁴ i wzbudza niepokoje⁵ wśród wszystkich Żydów na świecie. Usiłował nawet zbezcześcić świątynię, więc ujęliśmy go⁶. Przesłuchawszy go będziesz mógł sam od niego dowiedzieć się wszystkiego, o co go oskarżamy. Żydzi potwierdzili to, oświadczając, że sprawa tak się przedstawia” (Dz 24,1-9).

Obrona Pawła

„Kiedy namiestnik dał znak, aby mówił, Paweł odpowiedział: Wiem, że od wielu lat jesteś sędzią tego narodu, dlatego śmiało będę się bronił. Możesz się bowiem przekonać, że nie więcej jak dwanaście dni temu przybyłem do Jerozolimy, aby oddać pokłon Bogu. Nie spotkali mnie w świątyni ani rozprawiającego z kimkolwiek, ani wywołującego tłumne zbiegowisko bądź w synagodze, bądź w mieście, i nie mogą oni dowieść ci tego, o co mnie teraz oskarżają. To jednak wyznaję przed tobą: Według drogi, nazywanej przez nich sektą, służę Bogu moich ojców, wierząc we wszystko, co napisane zostało w Prawie i u Proroków. Mam też w Bogu nadzieję, którą również oni mają, że nastąpi zmartwychwstanie sprawiedliwych i niesprawiedliwych. I sam usilnie się staram, aby mieć zawsze czyste sumienie wobec Boga i wobec ludzi. Po wielu latach przybyłem z jałmużnami i ofiarami dla mego narodu. Wtedy spotkali mnie oczyszczonego w świątyni, bez tłumu i bez zbiegowiska niektórzy Żydzi z Azji; oni powinni stanąć przed tobą i wnieść skargę, jeśli mają coś przeciwko mnie. A ci tutaj niechże powiedzą, jakiego przestępstwa dopatrzyli się we mnie, gdy stanąłem przed Sanhedrynem. Chyba jedynie tego, że stojąc wśród nich zawołałem głośno: Sądzicie mnie dzisiaj z powodu [wiary w] zmartwychwstanie umarłych” (Dz 24,10-21). Paweł nie zgadza się na nazywanie chrześcijaństwa sektą i proponuje nazwę „drogi”, dodając, że jest ona zgodna z Objawieniem Bożym zawartym w Starym Testamencie: „Według drogi, nazywanej przez nich sektą, służę Bogu moich ojców, wierząc we wszystko, co napisane zostało w Prawie i u Proroków”. Mówi o wierze w zmartwychwstanie, ale nie wspomina osoby Jezusa Zmartwychwstałego.

Uwięzienie

„Feliks odroczył ich sprawę, znając dokładnie tę drogę. Rozpatrzę waszą sprawę - powiedział - gdy przybędzie trybun Lizjasz. A setnikowi rozkazał strzec go, zastosować ulgi i nie przeszkadzać żadnemu z przyjaciół w oddawaniu mu usług. Po kilku dniach przybył Feliks ze swoją żoną Druzyllą, która była Żydówką. Posłał po Pawła i słuchał jego [nauki] o wierze w Jezusa Chrystusa. Lecz kiedy Paweł mówił o sprawiedliwości i o wstrzemięźliwości, i o przyszłym sądzie, Feliks przestraszony odpowiedział: Teraz możesz odejść. Gdy znajdę czas, wezwę cię znowu. Spodziewał się przy tym, że dostanie od Pawła pieniądze, i dlatego częściej posyłał po niego i rozmawiał z nim. Po upływie dwóch lat następcą Feliksa został Porcjusz Festus. Feliks jednak pozostawił Pawła w więzieniu, chcąc okazać Żydom życzliwość” (Dz 24,22-27). Feliks zna trochę chrześcijaństwo, a od Pawła oczekuje pieniędzy za uwolnienie – ale ich nie otrzymuje. Paweł odważnie mówi „o wierze w Jezusa Chrystusa (...) o sprawiedliwości i o wstrzemięźliwości, i o przyszłym sądzie” – bo związek Feliksa z Druzyllą żoną Azizo, króla Emesy, był nielegalny. Feliks „pozostawił Pawła w więzieniu, chcąc okazać Żydom życzliwość”.

Janusz Maria Andrzejewski OP

1 Ciekawe, że Żydzi przed rzymskim sądem korzystają z pomocy pogańskiego adwokata.

2 Józef Flawiusz informuje, że Feliks uwolnił Judeę od sykariuszy, ale jego rządy były okrutne i prowadziły do buntu Judei przeciwko Rzymowi w roku 66 n. e. Por. J. A. FITZMYER, Gli Atti degli Apostoli. Introduzione e commento (Brescia, Queriniana, 2003) 776-777.

3 Pogański retor nazywa Pawła przywódcą sekty, to znaczy chrześcijan.

4 Dosłownie: heurontes gar ton andra tuton loimon, to znaczy: „znaleźliśmy bowiem tego człowieka, że jest zarazą” – to znaczy, że jest niebezpieczny jak zaraza dla narodu.

5 Dosłownie: staseis, to znaczy: „powstania, zamieszki”.

6 Wulgata idąc za pewnymi rękopisami greckimi dodaje: „Chcieliśmy osądzić według naszego Zakonu. Ale trybun Lizjasz przyszedłszy, gwałtowną przemocą wyrwał go z rąk naszych, rozkazując, by oskarżyciele jego do ciebie się udali”.